بخش دوم مراسم بزرگداشت مرحوم میرمصطفی عالی نسب با سخنرانی آقایان دکتر محمدرضا بهشتی و علی رضا قلی--محمدرضا بهشتی:توسعه کشور در گرو تکریم نیروی انسانی / علی رضاقلی مطرح کرد: هرگاه هزینه برای کسب مشروعیت بیشتر باشد یعنی اوضاع دولت نامناسب است

2018/07/10

مراسم نكوداشت سيزدهمين سالگرد درگذشت استاد ميرمصطفي عالي نسب تحت عنوان ديده بان غيرتمند اقتصاد ملي با حضور فرشاد مومنی رئیس موسسه دین و اقتصاد، محمدرضا بهشتی استاد فلسفه دانشگاه تهران وعلی رضاقلی پژوهشگر حوزه جامعه‌شناسی و علوم سیاسی‌ در موسسه مطالعات دین و اقتصاد برگزار شد.

در بخش اول گزارش این نشست خواندیم، فرشاد مومنی با بیان اینکه ﺭﺍﻩ ﺑﺮﻭﻥ ﺭﻓﺖ ﺍﺯ ﻣﺸﮑﻼﺕ اقتصادی کشور بازگشت به بنیان اندیشه ای توسعه‌گرای استاد فقید عالی نسب است، گفت: پر افتخار ترین دستاوردهای تاریخ اقتصادی کشور، مربوط به دوره جنگ می باشد. اقتصاد کشور از شروع جنگ تا پایان جنگ با پایمردی و جانفشانی استاد عالی نسب مدیریت شد؛ که واقعاً دور از ذهن و اغراق نیست، ایشان جانفشانی کرد برای اینکه نرخ ارز همان هفت تومان باقی بماند.

بعدا کسانی که بیشتر شیادی می‌کنند و عوام فریبی می‌کنند، گفتند در همان دوره‌ای که نرخ ارز هفت تومان بود، نرخ ارز در بازار سیاه بیش از هفت برابر این قیمت بود، اما کسانی که بصورت حرفه‌ای مسائل اقتصادی را دنبال می‌کنند می‌دانند به همّت و پایمردی استاد فقید مقایسه نسبت قیمت‌های رسمی و بازار سیاه در دوره جنگ به هیچ وجه در دوره‌ پس از جنگ منطقی نیست. دلیل این مسأله این است که در دوره‌ جنگ به تمام نیازهای اساسی مردم و تولید کنندگان ارز رسمی تخصیص پیدا می‌کرد و به همین خاطر بود که هرگز مردم احساس فشار نمی‌کردند. می‌گویند راه نجات در ایجاد بازار ثانویه است، بازار ثانویه یعنی باز کردن راه یک سوداگری غیرعادی دوباره در حوزه نرخ ارز. طنز تلخ ماجرا این است که بخش بزرگی از مایحتاج تولیدکنندگان و فرودستان را به این نرخ ارز صادرات غیر نفتی وصل می‌کنند. عده‌ای هم اکنون می‌گویند اگر صادرات نفت بد است ما برویم خام‌فروشی‌های دیگر را راه بیندازیم. خدا می‌داند که از این ناحیه تاکنون چه بر سر ایران آمده است. برای مثال، رئیس انجمن سنگ در مصاحبه‌ای در سال 1395، گفته بود در ازای صادرات 15 میلیون تن سنگ، 200 میلیون دلار درآمد ارزی ایجاد شده است. یعنی هر 75 کیلو سنگ را یک سنت فروخته‌ایم. ببینید چطوری منابعی را که متعلق به همه ملت است به تاراج داده می‌شود و زمین‌گیری ما را از طریق خام‌فروشی، عمق می‌بخشند. به قیمت چاق شدن چند صد آدم، می‌خواهند 80 میلیون نفر را بیچاره کنند.

در ادامه این نشست محمدرضا بهشتی، استاد فلسفه دانشگاه تهران گفت: استاد عالی‌نسب دید کلان اقتصادی داشت و تمام موارد را به دقت نظر بررسی می‌کرد. عالب نسب با این دید می‌توانست مشکلاتی که اقتصاد را دچار نوسان کرده بود را از پیش رو بردارد.

بهشتی به دقت نظرهای عالی نسب  درباره مشکلات صادرات فرش اشاره کرد و گفت: در هامبورگ نگاه آلمانها به فرش با ما متفاوت بود، ما فرش را یک سرمایه می دانیم، اما آنها تنها به چشم زیرانداز به آن نگاه می‌کنند. عالی نسب معتقد بود، تنها فرش هایی که ارزش هنری و ارزش افزوده بالایی دارند، باید صادر شوند و لزومی نداشت که فرش به تولید انبوه برسد و به کشورهایی صادر شود که هیچ شناختی به این هنر ندارند. زمان و نیروی اضافی برای این کار صرف شد که تنها باعث زیاد شدن دست در تولید آن و ایجاد بازار رقابتی و کاهش قیمت فرش در منطقه شد.

وی تاکید کرد:عالی‌نسب یک دید عالی اقتصادی و جهانی همراه با عرق ملی داشت و دلش برای ایران می‌تپید. حیف که در کشور ما چهره‌‌ای مانند ایشان به‌جای اینکه الگوی جوانان قرار بگیرد و حتی یک چهره‌ای که عرصه تولید کار کرده باشد الگوی جوانان ما باشد تنها افرادی که در عرصه‌های هنری و ورزشی اشتغال دارند برای الگوبرداری مهم جلوه داده می‌شوند.

وی ادامه داد: من حدود 25 سال توفیق همراهی ایشان را داشتم. مرحوم عالی‌نسب در مورد مسئله ربا خیلی حساس بود، ایشان با وجود اینکه کارخانه‌دار موفق قبل از انقلاب بود و جزو واحدهای غیردولتی محسوب می‌شد اما کاملا کارخانه‌اش را علمی اداره می‌کرد. ایشان 2 واحد کارخانه با 400 کارگر داشتند و روی مدیریت آن بسیار حساس بودند.

وی افزود: عالی نسب می دانست که یکی از ارکان موفقیت در ایران استفاده درست از نیروی انسانی است. ایشان مساعده‌های بسیاری را برای کارگران خود درنظر می‌گرفت که از وام مسکن برای اولاد کارگران تا هزینه بیمارستان و هزینه‌های مختلف ازدواج کارگران کارخانه را شامل می‌شد.

بهشتی خاطر نشان کرد: استاد عالی‌نسب می‌گفت این واحد اقتصادی تنها با پول نمی‌گردد مهمترین عامل آن نیروی انسانی است. ایشان توقع واحدهای تولیدی از کارگران را منطقی‌سازی شده می‌دانست و می‌گفت صاحبان واحدهای تولیدی باید توقع منطقی از کارگران برای انجام کارها داشته باشند و بیش از توان آنها کار نکشند.

این استاد دانشگاه در پایان گفت: استاد عالی نسب از کبریت‌فروشی در کوچه‌های مشهد شروع کرد و تا مشاورعالی شورای اقتصاد در این اواخر پیش رفتند. اگر جوانان ما بخواهند الگوبرداری داشته باشند بهتر است از این افراد که سرمایه‌های کشور محسوب می‌شوند استفاده کنند.

در ادامه این نشست علی رضاقلی پژوهشگر حوزه جامعه‌شناسی و علوم سیاسی‌ با بیان اینکه در تلاش است میرمصطفی عالی‌نسب و اقدامات، شخصیت و جایگاه وی را با استناد به شاهنامه مورد بررسی قرار دهد، گفت: از بیش از 500 سال قبل تاکنون، رابطه و نسبت ایران با کشورهایی که بعدا صنعتی شدند در یک حالت خاصی قرار گرفت و متفاوت شد. ایران متوقف بود، این توقف تا زمان دسترسی ایران به اندک پول نفت ادامه یافت. بعد از آن توانست اوضاع خودش را کمی سر و سامان بدهد. البته درآمدهای نفتی سریعا در کشور بهره‌برداری نشد. درآمدهای نفتی در پایتخت از سال 35 به بعد برای بهبود زندگی مردم و وضعیت شهرها به کار گرفته شد و از سال 40 به بعد، به قم و بقیه بخش‌های جامعه و کشور رسید. قم هم با پول نفت آغاز به رشد کرد. شیخ عبدالکریم حائری یزدی و رضاشاه در واقع، کارشان را با هم شروع کردند. قبل از آن، هیچ خبری در قم نبود.

وی سپس به این پرسش پرداخت که ساختار ایران از کجا آسیب دید و چه عواملی باعث توقف آن شد که تاکنون ادامه یافته و تبلور آن در نوسانات ارزی دیده می‌شود. در این زمینه، رضاقلی اظهار داشت: اقتصاددانان ما، کتاب‌های اقتصادی را مطالعه می‌کنند و کمتر ایران را می‌شناسند. از ایران هم، تاریخ دوران اخیر آن را می‌شناسند. در سطح نظری، اقتصاددانی که بخواهد متخصص ایران شده، راهکاری برای مشکلات آن بیابد، ابتدا باید فرآیند تحول را بشناسد. بعد از آن، افرادی را که قابلیت و عزم تغییر در نهادها را دارند را، باید مورد بررسی قرار داد. سپس می‌بایستی منفردا جامعه مورد مطالعه‌اش را بشناسد یعنی جدا از اطلاعات عام اقتصادی، باید جزئیات جامعه مورد مطالعه را شناسایی کند. 

وی با استناد به کتاب تاریخ تجارت نوشته خسرو معتضد، گفت: تاریخ تجارت ایران از 500 سال پیش تاکنون ساختاری را پهلو به پهلوی تغییرات ساختاری در اروپا می‌بینید که به جلو می‌آید. از ایران، صادرات مواد خام انجام می‌شد و سپس در مواجهه با تنوع تولیدات آنها، واردات کالای آنها صورت می‌گرفت. مثلا، در قراردادی که شاه سلطان حسین با فرانسوی‌ها برای کندن تونل کوهرنگ بست قرار بر این شد عملجات را ایرانیان بیاورند و بیل و کلنگ و ابزار حفاری را آنها. واردات از بیل و کلنگ شروع شد تا رسیده به کالاهای پیچیده کنونی.

رضاقلی با تاکید بر اینکه در تاریخ ایران، عوامل تغییر را باید شناخت، گفت: تاریخ ایران را بگیرید و تا دوران اساطیری آن هم بروید همیشه افرادی مثل عالی‌نسب بوده‌اند. افرادی اخلاقی، وطن‌پرست و از مال و جان گذشته بودند و خدمت کردند و کار کارشناسی کردند. ولی معمولا آن گروهی که توان تخریب کار آنها را داشتند تعدادشان بسیار بیشتر بود و بر اینها غلبه می‌کردند، به‌خصوص بعد از اسلام، چراکه تاریخ ایران قبل و بعد از اسلام تفاوت‌های مهمی دارد.

وی به این پرسش پرداخت که افراد تک‌چهره‌ای مثل عالی‌نسب را با این اقتصاد نظری موجود، چگونه می‌توان ارزیابی کرد و تصریح کرد: عالی‌نسب را می‌توان از زوایای مختلفی بررسی کرد، مثلا از لحاظ تربیتی (اینکه آیا وی حاصل تربیت شخصی بوده، یا خانوادگی و یا ایدئولوژیک و یا مجموعه‌ای از آنها بوده). در تاریخ ایران همیشه افراد قهرمانی مثل قائم‌مقام فراهانی، میرزا تقی‌خان فرهانی (امیرکبیر)، میرزا حسین‌خان سپهسالار و... حضور داشته‌اند. چرا اینها با دیگران متفاوت هستند؟ بقیه می‌روند دنبال منافع‌ شخصی‌شان، ولی اینها نمی‌روند.

وی به ذکر مثالی از قائم‌مقام فراهانی پرداخت و گفت: وی تنها کسی بود که در زمان جنگ دوم ایران و روس، برخلاف نظر همه که تابع نظر فتحعلی‌شاه بودند، با استناد به درآمد مالیاتی بسیار پایین ایران در قیاس با درآمد مالیاتی روسیه تزاری، مخالف جنگ بود. اما نظر وی مورد قبول و پسند شاه نبود و در نتیجه، از همه سمت‌هایش محروم شد. من به‌شخصه خودم با 5 الی 6 وزیر تاکنون کار کرده‌ام. وزرا (جدا از دکتر معتمدی، وزیر سابق ارتباطات و فناوری اطلاعات) تاب تحمل کار کارشناسی را نداشتند. در خاطرات ابوالحسن ابتهاج آمده که او نیز با محمدرضا شاه مرتبا کلنجار می‌رفت. ابتهاج اعتقاد داشت اقتصاد باید بنیانش سامان بگیرد تا قدرت نظامی را روی آن بتوان سوار کرد. بعد از مسائل بسیار، وی زندانی شد و شاه هم تصمیم گرفت اختیارات سازمان برنامه و بودجه را به خودش اختصاص دهد.

وی تاکید کرد: ما از اینگونه شخصیت‌ها در طول تاریخ زیاد داشته‌ایم. نکته جالب این است که بسیاری از این افراد که نخست‌وزیران ایران بودند بیش از 80 درصد آنها از سوی پادشاهان کشته شدند.

این پژوهشگر توسعه با اشاره به مکتب نوکلاسیک در اقتصاد، گفت: یکی از مفروضات اساسی این نوع اقتصاد که در دانشگاه‌های ما تدریس می‌شود این است که انسان موجودی منفعت‌خواه، بیشینه‌خواه و فرصت‌طلب است. مسائل ارزی اخیر با این تز جور درمی‌آید. با تز نوکلاسیک‌ها، این نکته که هر جا منافع‌تان ایجاب کرد قانون را زیر پا بگذارید، همراستا است کما اینکه گروه‌هایی که قدرت چانه‌زنی دارند این کار را عملا انجام می‌دهند. ولی از سویی دیگر، نوکلاسیک‌ها به دولت هابزی؛ دولتی که نظم را ایجاد می‌کند تا اقتصاد حیات و فعالیت داشته باشند نیز، اعتقاد دارند یعنی برای افراد و فرصت‌طلبی‌های آنها ایجاد محدودیت می‌کنند. با توجه به این دو مفروضه، باید گفت پذیرش فرض اول منافی فرض دوم است چراکه در این صورت دولت هابزی را نمی‌توان پذیرفت. اما اگر فرض دوم را هم بپذیریم باید گفت افراد عقلانی عمل نمی‌کنند. این مسائلی که مطرح کردم، نشاندهنده تعارض در تزهای نوکلاسیک‌ها است.

وی تاکید کرد: به تاریخ رجوع کنید می‌بینید افرادی هستند که توانایی شکستن قانون را دارند اما این کار را نمی‌کنند. اقتصاددان باید این را بشناسد و بفهمد که افراد در چه شرایطی بیشتر فرصت‌طلبی می‌کنند و در چه شرایطی نمی‌کنند. برای مثال، در شرایط کنونی با دلار کارهای بسیاری را می‌توان انجام داد. یک اقتصاددان باید بررسی کند کدام شرایط اجازه داد به افراد که چنین کاری انجام بدهند. البته این بار اول نیست که در ایران چنین اتفاقی می‌افتد. در زمان ناصرالدین شاه و دوره صدارت امین‌السلطان هم چنین اتفاقی افتاد که به دلیل ناخالصی‌هایی (مس) که قاطی سکه نقره کردند پول ملی ارزشش بسیار پایین آمد و به پول سیاه معروف شد. شاه و صدراعظم تلاش کردند این سکه‌ها را از بازار جمع‌آوری کرده، سکه نقره یک قرانی به بازار بیاورند که برای مثال، حداقل هشت‌دهم نقره داشته باشد. آنها این سکه جدید را به چند صرافی در تهران دادند. اما هرکس هر وقت که می‌رفت در صف بایستد و از این سکه‌های جدید بگیرد می‌دید که صرافی تعطیل است و آن سکه‌ها تمام شده‌اند. اگر ده شب هم آنجا می‌خوابید می‌گفتند آن سکه‌ها تمام شده است.

وی با تاکید بر اینکه با مفروضات نوکلاسیکی نمی‌توان کار عالی‌نسب را توضیح داد، گفت: تاریخ ایران امثال عالی‌نسب داشته و دارد و خواهد داشت؛ وجود چنین افرادی که می‌سازند و جلو می‌روند، شدنی و ممکن است.

وی اظهار داشت: بخش عظیمی از منابع و سرمایه‌ها به توجیهات و مشروعیت‌سازی دولت‌ها در مقابل مردم تخصیص داده می‌شود. مشروعیت با هزینه اجرای کشور رابطه عکس دارد. هرگاه هزینه برای کسب مشروعیت بیشتر باشد نشان دهنده اوضاع نامناسب دولت است و هرگاه کمتر باشد نشان می‌دهد وضعیت مشروعیت دولت خوب است.

رضاقلی تصریح کرد: نهادگرایان می‌گویند هر دولتی دو رقیب دارد؛ یک رقیب بین‌المللی مثل دول متخاصم و یک رقیب داخلی که معتقد است گزینه‌ها و بدیل‌های بهتری از دولت موجود دارد.

وی با اتکا به این استدلال به تحلیل جایگاه رستم در شاهنامه پرداخت و گفت: دو ویژگی به هر آنچه که پیرامون وی است، برمی‌گردد: وجود رقیب بین‌المللی که وی می‌بایستی تخاصمات بیگانگان را دفع می‌کرد تا زمینه‌ای برای استفاده از منابع داخلی برای فعالیت اقتصادی ایجاد شود. بنابراین دفاع از حریم ایران یک ستون کار رستم است. نقش دیگر رستم، مقابله با پادشاهان ایرانی برای بهبود و تلطیف اوضاع است.

وی در ادامه توضیح شخصیت رستم براساس اشعار شاهنامه فردوسی، اظهار داشت: وی شخصیتی نیکنام، خردمند و با شخصیت والا است. پهلوانی است که دفاع می‌کند و برخوردار از فرّ ایزدی است. وی ویژگی‌های ایدئولوژیک قوی داشت. در واقع، فضای ایران با یک چنین شخصیت‌هایی قدرت می‌گیرد.

رضاقلی با بیان اینکه اشعار شاهنامه در مورد رستم، نمونه‌هایی از ادبیات گذشته برای حفظ منافع ملی و فاصله گرفتن از اقتصاد نوکلاسیک است، گفت: رستم پهوان خردمندی بود که جستجوی ثروت و مال در اولویتش نبود و بیشتر به دنبال منافع ملی بود.

این پژوهشگر توسعه در پایان، به امیرکبیر و تاثیر اقدامات وی پرداخت و اظهار داشت: در زمان امیرکبیر، چهره اصفهان دگرگون شد. صدارت و عدالت امیرکبیر موجب پاگرفتن عدالت، نظم و قانون شد.  

منبع: روزنامه عصر اقتصاد


   


نظرات کاربران
   
   
   
سخنران : دکتر ابراهیم سوزنچی استاد دانشگاه شریف ( مترجم کتاب) و دکتر ابوجعفری( عضو هیات علمی پژوهشکده فناوری)
زمان : 

پنج شنبه 22 شهریور ماه 1397 ساعت 14 الی 16


مکان : 

میدان ولیعصر، خیابان برادران مظفر، نبش کوچه ذاکری، پلاک 126، موسسه مطالعات دین و اقتصاد

دیدگاه های روز
  • محمد رضا یوسفی اقتصاددان و عضو هیات علمی دانشگاه مفید :رفیق بازی دولتمردان، اقتصاد فاسد می آفریند

     مشکلات اقتصادی و معضلات مهم مربوط به سیاست های کلان در اقتصاد اگر به موقع ریشه یابی نشود یا شناسایی درست صورت نگیرد، می تواند کشور و دولت یا حاکمیت را با بحران های جدی مواجه کند و حتی آن را از موضع قدرت خارج کند.

    ... بیشتر بخوانید ...

  • گفتگو با خانم دکترنرگس درویش فارغ التحصیل دانشگاه لستر انگلستان و مولف اولین کتاب اقتصاد رفتاری به زبان فارسی و با مقدمه دکتر حسین راغفر که به تازگی توسط نشر نهادگرا به زیور طبع آراسته گردیده است.

    با دریافت جایزه نوبل توسط ریچارد تیلر  به خاطر نگارش کتاب اقتصاد رفتاری مباحث این شاخه از علم اقتصاد در سراسر دنیا از جمله ایران به شدت داغ شد و در بسیاری از کشورها از جمله ایران کتاب وی به سرعت ترجمه و انتشار یافت اما بسیاری از دانشجویان و دانش پژوهان به دنبال آن بودند که مباحث اقتصاد رفتاری خارج از چارچوب ترجمه به زبان فارسی در کشور تالیف شود خانم دکتر نرگس درویش فارغ التحصیل دانشگاه لستر انگلستان که در حال حاضر در دانشگاه الزهرا به تدریس مشغول می باشد با درک حساسیت کنونی و نیاز دانش پژویان برای اولین بار در کشور به تالف کتاب اقتصاد رفتاری پرداخته که به لحاظ اهمیت و ضرورت نشر آن انتشارات نهادگرا بلافاصله آنرا به زیور طبع آراسته نمود. برای آگاهی بیشتر دانشجویان و دانش پژوهان در خصوص ویژگی های این کتاب موسسه مطالعات دین و اقتصاد گفتگویی را با ایشان انجام داده است که در ذیل می آید؛ ضمنا برای تهیه این کتاب می توانید به کتاب فروشی های سراسر کشور مراجعه و یا از طریق شماره تلفن 88905607 کتاب مذکور را ابتیاع فرمایید.

    ... بیشتر بخوانید ...

  • میزگردی با حضور علیرضا بهشتی و فرشاد مؤمنی؛ راه‌حل شهید بهشتی برای برون‌رفت از مسائل اقتصادی امروز جامعه؛ میثاق با خردورزی همگانی

    مشکلات اقتصادی، این روزها، پای ثابت بحث‌های روزمره مردم شده است؛ از صفحه یک روزنامه‌ها و اخبار برگزیده دیگر رسانه‌ها گرفته تا دورهمی‌های خانوادگی و نشست‌های تخصصی نخبگان دانشگاهی. آیت‌الله شهید دکتر سیدمحمد حسینی‌بهشتی (1307-1360) از معدود عالمان دینی معاصر است که در زمینه مسائل اقتصادی تأملات عمیقی دارد که توسل به آنها می‌تواند گره‌گشای بسیاری از مسائل اقتصادی امروز ما باشد. کتاب‌‌های «نظام اقتصادی در اسلام»، «بانکداری، ربا و قوانین مالی اسلام» و «مالکیت، کار، سرمایه» از جمله آثاری است که در آنها شهید بهشتی دیدگاه‌های «توسعه عدالت‌محور» خود را طرح می‌کند. دکتر علیرضا بهشتی، فرزند شهید بهشتی و استاد علوم‌سیاسی دانشگاه تربیت مدرس و دکتر فرشاد مؤمنی، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، در این میزگرد ما را همراهی کردند تا راه‌حل‌های شهید بهشتی برای مسائل اقتصادی امروز جامعه ما را تبیین کنند.

    ... بیشتر بخوانید ...

نظرسنجی
تقسیم سازمان مدیریت و برنامه ریزی به 2 معاونت برنامه و بودجه و سازمان امور استخدامی: