اقتصاد اسلامی و تحلیل نظام اقتصادی در ایران – حمید قیصری

چکیده

حاملان خوانش های نوکلاسیک و نولیبرال اقتصادی در ایران علاوه بر نقد و نفی رویکردهای انتقادی نهادگرایانه و چپ، همواره سهمی از مجادلات خود را نیز متوجه اقتصاد اسلامی و هواداران آن کرده اند. در بهار 1402 و در نتیجه ی برگزاری مناظره ای میان مسعود درخشان و موسی غنی نژاد در رسانه ی دولتی، که در آن درخشان صریحا به عنوان نماینده ی اقتصاد اسلامی معرفی شد، فضایی در میان پژوهش گران اقتصاد و اقتصاد سیاسی در ایران شکل گرفت که مهمترین دال آن هم معنایی اقتصاد اسلامی و ارتجاع و اقتدارگرایی فکری و اجتماعی بود. این مقاله که حاصل نقبی مقدماتی است، می کوشد با ارائه ی شواهد و استدلالاتی نشان دهد که نه تنها نباید تیپ اجتماعی و سیاسی درخشان را واجد شایستگی های لازم برای نمایندگی اقتصاد اسلامی دانست، بلکه برخلاف دلالت های برآمده از فضای پیش گفته، اقتصاد اسلامی در جهان حوزه ای پویاست که می کوشد با پویایی های تحلیلی و روزآمد هم گام باشد و در زمینه ی سیاست گذاری و بدیل پردازی نیز به گونه ای عمل کند که مواضع آن در تضاد و تعارض با بنیان های متعارف تحلیلی و معرفتی قرار نگیرد. اقتصاد اسلامی با این رویکرد نه جریان و سبکی در میان سبک های معمول، بلکه حوزه ای تفسیری – معرفتی و خاص گراست که از بضاعت های انکارناپذیری برای رقم زدن «ربط»های ارزشی در زمینه های متنوع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برخوردار است. مقاله با پرداختن به پاره ای مصادیق تحلیلی بین المللی و داخلی می کوشد نشان دهد که درک آن بضاعت ها در گرو خروج از انزوا و کاوش تطبیقی در گونه های متنوع کاربست اقتصاد اسلامی است. پایان بخش مقاله ارائه ی پیشنهادهایی است که ممکن است یاری گر پژوهش گران اقتصاد اسلامی برای رهایی از موقعیت انتزاع و انزوا و همراهی بیشتر با دستاوردهای پژوهش گران بین المللی این حوزه باشند. این پیشنهادها همچنان فاصله ای چشمگیر با صحنه ی عملی اجرا و سیاست گذاری دارند، اما به نظر می رسد جدی گرفتن آن ها می تواند گام خوبی به سوی عبور از مجادلاتی باشد که در آن نماینده ی اقتصاد اسلامی ضرورت «استنباط» را به کناری می نهد و این حوزه را به رفتار و گفتاری می آلاید که با هیچ معیاری نمی توان آن را مشروع قلمداد کرد.