بررسی ساختار اشتغال استان های همجوار با تاکید بر تعادل و عدم تعادل فضایی (مطالعه موردی: استان های ایلام، کرمانشاه و لرستان) – مهسا کریمی، علی اصغر بانویی، فرشاد مومنی

چکیده

مسئله اشتغال در برنامه های توسعه اقتصادی ایران از دغدغه های اصلی سیاستگذاران به شمار می آید و از آن جهت که حلقه اتصال سرمایه های انسانی و سرمایه های مادی به حساب می آید به عنوان یکی از عوامل تقویت کننده روند توسعه ملی محسوب می شود. بررسی برنامه ریزی اشتغال در ایران، حکایت از آن دارد که این نوع از برنامه ریزی تمرکز گرا و بخش نگر است و بر مبنای این فرض است که کشور به مثابه یک واحد جغرافیایی یکسان و مستقل از تفاوت های جغرافیایی مناطق شکل گرفته است. در چارچوب این نوع نظام برنامه ریزی فقط دیدگاه ها و نظریه های رشد محور با فرض رخنه به پایین سایه افکنده است که تحت این فرض انتظار می رود که رشد اقتصادی و اشتغال مناطق در بلندمدت از عدم تعادل به تعادل فضایی برود و در نهایت به همگرایی برسد. اما این نوع نگاه کلان تاکنون نه تنها منجر به تعادل فضایی در مناطق نشده است بلکه در اغلب موارد شاهد افزایش عدم تعادل ها در سطح استان های کشور هستیم از آنجایی که همگرایی و واگرایی با تعادل و عدم تعادل فضایی رابطه مستقیم دارد. در این تحقیق با استفاده از رویکرد تغییر و سهم و به کارگیری آمار سرشماری های عمومی نفوس و مسکن، همگرایی و واگرایی سه استان لرستان، کرمانشاه و ایلام طی سال های 1375 تا 1390 موردبررسی قرار گرفته است. مقاله حاضر دو هدف اصلی را دنبال می کند؛ نخست: به بررسی رشد اشتغال در سطح ملی می پردازد و نشان می دهد که سیاست های کلان نگر منجر به واگرایی اشتغال در استان های مذکور نسبت به اشتغال ملی شده است. دوم: شناسایی بخش های اصلی استانی که از طریق ایجاد فرصت های شغلی می تواند نقش بیشتری در همگرایی داشته باشد. نتایج حاصل، بیانگر رشد نامتناسب شاغلان در هر سه استان نسبت به کل کشور در دوره موردبررسی است. مدل تغییر و سهم علت این عدم تناسب را ناشی از تغییرات ساختاری و رقابتی منفی بیان می کند. بررسی ها حاکی از رشد سریع و نامتوازن بخش خدمات در هر سه استان و کاهش مزیت بخش کشاورزی در جذب شاغلان است. تغییرات ذکر شده در اثر فقدان فعالیت های اشتغال زای مولد، افزایش واردات ناشی از دلارهای نفتی در پی وقوع شوک دوم نفتی است که موجب رشدبخش خدمات و فعالیت های نامشخص در این سه استان شده است. همچنین سودآوری بالای بخش خدمات منجرشده است که اکثر شاغلان بخش کشاورزی به انجام فعالیت های خدماتی مشغول شوند و نرخ بالای بیکاری در این سه استان نیز از جمله عواملی است که منجر شده است این فعالیت مزیت خود را برای شاغلان حفظ کند.

واژگان کلیدی: تعادل و عدم تعادل فضایی، اشتغال منطقه ای، اقتصاد فضا، اقتصاد منطقه ای، مدل تغییر و سهم